Cách lên dây đàn piano

Tự lên dây đàn piano hợp lý nhất khi đàn chỉ bị lệch nhẹ kể từ lần lên dây chuyên nghiệp gần nhất, đàn giữ dây tốt và bạn sẵn sàng làm thật chậm. Hãy bắt đầu bằng việc đo: một lần kiểm tra sức khỏe đàn piano cho bạn biết trong một phút đàn lệch khỏi cao độ chuẩn bao xa và âm vực trầm, âm vực cao có bị lệch nhau hay không.

• Lệch trong khoảng 15 cent so với cao độ chuẩn: một lần lên dây bình thường, như hướng dẫn này mô tả.
• Trung bình thấp hơn khoảng 15 cent trở lên: cần nâng cao độ trước, rồi mới lên dây tinh chỉnh. Nâng cao độ cả cây đàn sẽ đặt thêm hàng chục kilôgam lên mỗi sợi dây; dây cũ có thể bị đứt.
• Chốt vặn quá dễ, bị giật hoặc không giữ được: hãy dừng lại. Chốt lỏng cần đến kỹ thuật viên.
• Đàn piano hiếm, có giá trị hoặc đàn cổ: hãy để người chuyên nghiệp làm.

Đàn piano có 88 phím nhưng khoảng 220 sợi dây. Ở âm vực trầm, mỗi nốt có một hoặc hai sợi dây quấn dày; từ âm vực tenor trở lên, mỗi nốt có ba sợi dây được chỉnh cùng một cao độ, gọi là nhóm đồng âm. Mỗi sợi dây chạy từ chốt móc dây ở phía dưới, qua ngựa đàn, lên đến chốt lên dây được đóng chặt vào một khối gỗ ép nhiều lớp gọi là khối giữ chốt. Lực ma sát giữa chốt và khối gỗ là thứ giữ cho đàn đúng tiếng.

Vì dây đàn piano cứng, các bồi âm của mỗi dây cao hơn một chút so với bội số nguyên của âm cơ bản. Để các quãng tám nghe trong trẻo, người lên dây phải giãn cao độ: âm vực cao được chỉnh cao dần lên, còn âm vực trầm thấp xuống so với luật bình quân lý thuyết. Mức giãn bao nhiêu tùy vào từng cây đàn, vì vậy một ứng dụng đo chính cây đàn của bạn sẽ tốt hơn một bảng số cố định.

• Lên dây trong phòng yên tĩnh, khi đàn đang ở nhiệt độ và độ ẩm bình thường. Đừng lên dây ngay sau khi chuyển đàn, hoặc vào ngày bật hay tắt hệ thống sưởi, điều hòa.
• Mở đàn. Với đàn piano đứng, nâng nắp và tháo tấm ốp phía trước bên trên (thường được giữ bằng hai cái kẹp hoặc hai núm xoay). Với đàn grand, kéo giá nhạc ra.
• Kiểm tra xem có dây đứt, dây hoặc chốt bị gỉ, hay phím bị kẹt không. Hãy sửa hoặc ghi lại những điểm này trước khi bắt đầu.
• Luồn dải nỉ qua phần giữa, từ khoảng F3 đến F4, để chỉ sợi dây ở giữa của mỗi nhóm đồng âm ba dây phát ra tiếng.

Phần lớn tay nghề nằm ở bàn tay cầm cờ lê. Chốt không chỉ đơn giản là xoay: phần đầu chốt bị xoắn trước khi phần nằm trong khối gỗ chuyển động, và nếu bạn để chốt ở trạng thái xoắn, nó sẽ bật ngược lại chỉ sau vài ngày. Cố định chốt nghĩa là để chốt ở trạng thái không còn bị xoắn.

• Tìm đúng chốt: bấm phím, xem búa nào chuyển động, dùng đèn pin dò theo sợi dây đó lên đến chốt của nó. Gảy thử hoặc chặn tiếng dây để chắc chắn.
• Với đàn piano đứng, giữ cờ lê gần như thẳng đứng (hướng lên, khoảng vị trí 12 đến 1 giờ); với đàn grand, hướng cờ lê đại khái về phía đuôi đàn. Giữ cờ lê thẳng hàng với chốt để bạn xoay chốt chứ không bẻ cong nó.
• Thao tác thật nhỏ. Chỉ xoay vài độ đã làm cao độ thay đổi nhiều; hãy bắt đầu bằng những cú nhích nhẹ và lắng nghe.
• Kéo cao độ lên hơi cao hơn mục tiêu một chút, rồi nhẹ nhàng hạ xuống đúng mục tiêu. Kết thúc bằng một động tác hạ nhẹ giúp chốt được cố định và dây ổn định.
• Đánh mạnh phím vài lần (cú đánh thử) sau khi chỉnh. Nếu cao độ thay đổi, nghĩa là dây chưa ổn định; hãy chỉnh lại.

1. 1

   Chỉnh A4

   Khi dải nỉ đã được đặt, chỉnh sợi dây duy nhất đang phát tiếng của nốt A4 về mục tiêu: 440 Hz, cộng với mức giãn nhỏ mà ứng dụng hiển thị cho cây đàn này.

2. 2

   Chỉnh quãng tám chuẩn

   Chỉnh một dây của mỗi nốt từ F3 đến F4 theo ứng dụng. Nếu bạn lên dây bằng tai, đây là lúc bạn thiết lập hệ thống âm bằng cách đếm phách của các quãng bốn, quãng năm và quãng ba.

3. 3

   Chỉnh các nhóm đồng âm ở giữa

   Rút dải nỉ ra từng nốt một và chỉnh hai dây ngoài của mỗi nốt theo dây ở giữa mà bạn đã chỉnh, cho đến khi ba dây nghe như một, không còn tiếng chao chậm (phách).

4. 4

   Chỉnh âm vực cao, đi lên

   Đi lên từ F4 đến nốt cao nhất. Dùng nêm chặn các dây ngoài, chỉnh dây giữa về mục tiêu của ứng dụng, rồi chỉnh nhóm đồng âm. Kiểm tra mỗi nốt mới như một quãng tám với nốt bên dưới: nó phải nghe trong, không có phách.

5. 5

   Chỉnh âm vực trầm, đi xuống

   Đi xuống từ F3 đến nốt thấp nhất, theo cùng cách đó. Ở âm vực rất trầm, ứng dụng sẽ yêu cầu các nốt hơi thấp hơn luật bình quân; hãy tin vào độ giãn và kiểm tra các quãng tám, quãng hai tám bằng tai.

6. 6

   Kiểm tra toàn bộ đàn

   Chơi các quãng tám lên xuống khắp bàn phím, rồi chơi hợp âm và gam. Chỉnh lại nhóm đồng âm nào còn chao và nốt nào nghe lạc lõng. Đánh thử mỗi nốt vài lần.

Khi đàn piano đã tụt thấp hơn nhiều so với cao độ chuẩn, chỉnh thẳng lên mục tiêu sẽ không giữ được: khi bạn nâng các dây sau, lực tải tăng thêm làm bảng cộng hưởng cong đi và kéo các dây đã chỉnh trước đó thấp xuống trở lại. Thay vào đó, kỹ thuật viên sẽ nâng cao độ: một lượt chỉnh nhanh đầu tiên cố ý đưa mỗi nốt lên cao hơn mục tiêu một chút (kéo vượt) để cả cây đàn ổn định gần cao độ chuẩn, sau đó là một lần lên dây tinh chỉnh bình thường.

Ứng dụng Tune In Time có chế độ nâng cao độ, tính mức kéo vượt cho từng phím dựa trên lần kiểm tra sức khỏe đàn của bạn. Với đàn cũ, hoặc đàn thấp hơn khoảng 30 cent trở lên, hãy nhờ kỹ thuật viên: những sợi dây nhiều năm không được động đến chính là những sợi dễ đứt.

• Vặn nhầm chốt. Luôn xác nhận đúng dây trước khi vặn, nhất là ở chỗ chuyển tiếp giữa các phần.
• Vặn mạnh tay. Vặn theo cảm giác từng bước lớn chính là cách làm đứt dây.
• Không cố định chốt. Nếu đàn lạc dây lại chỉ sau vài ngày, nghĩa là các chốt đã bị để ở trạng thái xoắn.
• Chỉ chỉnh một dây cho mỗi nốt. Các nhóm đồng âm lệch nhau nghe còn tệ hơn cả cây đàn bị thấp nhẹ đều.
• Dùng máy chỉnh dây guitar hoặc chromatic không tính độ giãn. Đàn sẽ nghe lạc ở các quãng tám dù mọi nốt đều hiện màu xanh.
• Lên dây trong phòng ồn, hoặc khi tủ lạnh hay máy điều hòa đang chạy ù ù gần đó.

Hãy dừng lại và gọi người chuyên nghiệp nếu một chốt xoay gần như không có lực cản hoặc không giữ được cao độ, một sợi dây bị đứt, bạn thấy vết nứt trên khối giữ chốt hoặc bảng cộng hưởng, đàn cần nâng cao độ nhiều, hoặc vấn đề nằm ở bộ máy (phím bị kẹt, đánh lặp kém hoặc kêu không đều). Lên dây không khắc phục được việc cân chỉnh bộ máy hay chỉnh âm sắc, và kỹ thuật viên thường phát hiện được các vấn đề trước khi chúng trở nên tốn kém.