Đàn piano cơ phản hồi trực tiếp theo lực chạm: phím thật → búa → dây → bảng cộng hưởng.
Với 88 phím trải dài hơn 7¼ quãng tám, đàn piano cơ tạo ra âm thanh hoàn toàn bằng vật lý cơ học — không điện tử, không khuếch đại. Vì âm thanh đến từ dây và gỗ thật, đàn cần được lên dây và chăm sóc như mọi nhạc cụ cơ khí tinh xảo.
Phát minh & nguồn gốc
Bartolomeo Cristofori (1655–1731)
Thợ làm đàn harpsichord · Florence, Ý · khoảng 1700
Cristofori là một thợ làm đàn harpsichord, người đã tạo ra cơ chế "bộ máy búa" đáng tin cậy đầu tiên. Ông gọi nhạc cụ mới là "gravicembalo col piano e forte" — nghĩa đen là đàn harpsichord có âm nhẹ và âm mạnh. Tên gọi được rút gọn thành pianoforte, rồi đơn giản là piano.
Thiết kế của Cristofori mang tính cách mạng: lần đầu tiên, người chơi nhạc cụ phím có thể điều khiển âm lượng chỉ bằng lực chạm. Ba cây đàn nguyên bản của ông (khoảng năm 1720) vẫn còn trong các bộ sưu tập bảo tàng ngày nay.
Quá trình phát triển
Thập niên 1700
Những cây đàn đầu tiên — Florence, Ý
Cristofori chế tạo những cây đàn piano đầu tiên. Chúng trông giống harpsichord nhưng dùng búa thay vì gảy dây, lần đầu tiên trong lịch sử nhạc cụ phím cho người chơi điều khiển được độ mạnh nhẹ.
Thập niên 1800
Lan rộng khắp châu Âu
Đàn piano lan sang Đức, Áo và Pháp. Mozart và Haydn bắt đầu dùng đàn piano vào cuối những năm 1700. Đàn piano thời kỳ đầu có khung gỗ nhẹ và khoảng 5 quãng tám — âm vực hẹp hơn nhiều so với nhạc cụ ngày nay.
1826
Đàn piano đứng — Robert Wornum, London
Nhà phát minh người Anh Robert Wornum được cấp bằng sáng chế cho bộ máy đàn piano đứng. Đặt dây theo chiều dọc giúp tiết kiệm diện tích và đưa đàn piano vào các gia đình trung lưu. Đàn piano cơ đại vẫn là nhạc cụ hòa nhạc.
Cuối thế kỷ 19
Thời kỳ công nghiệp — gang & thép
Khung gang và dây thép cho phép tổng lực căng dây khoảng ~20 tấn, giúp đàn piano vang to và phong phú hơn. Sản xuất hàng loạt đưa đàn piano đứng vào phòng khách như một biểu tượng địa vị. Âm vực mở rộng lên hơn 7½ quãng tám.
Ngày nay
Đàn piano hiện đại — hoàn thiện
Đến khoảng năm 1900, đàn piano hiện đại đã có hình dáng quen thuộc: 88 phím, ba dây cho mỗi nốt treble, khung gang, búa nỉ và bàn đạp. Hình dáng đó gần như không đổi suốt hơn một thế kỷ. Một cây đàn cơ đại hòa nhạc Steinway Model D nặng ~990 kg.
Đàn piano tạo ra âm thanh như thế nào
Phím & búa — bộ kích hoạt
Mỗi phím là một đòn bẩy. Nhấn phím khiến một chiếc búa gỗ bọc nỉ vung lên và gõ vào một hoặc nhiều dây. Cơ chế thoát của Cristofori khiến búa rơi lại ngay sau khi gõ, để dây rung tự do.
Nhấn phím mạnh hơn = búa nhanh hơn = nốt to hơn. Đó chính là ý nghĩa của "pianoforte".
Dây đàn — nguồn rung
Dây thép rung ở cao độ âm nhạc khi bị gõ. Ở vùng giữa và vùng cao, mỗi nốt dùng ba dây lên cùng cao độ — "bộ ba dây" này cho âm thanh đầy đặn, phong phú hơn. Các nốt bass dùng một hoặc hai dây dày hơn, quấn đồng.
- Bass
- 1–2 dây quấn
- Tenor
- 2 dây trơn
- Treble
- 3 dây trơn
Bảng cộng hưởng — bộ khuếch đại tự nhiên
Riêng dây đàn gần như không nghe thấy. Chúng truyền rung động qua ngựa đàn bằng gỗ vào bảng cộng hưởng — một tấm gỗ vân sam lớn, mỏng nằm dưới dây. Bảng cộng hưởng rung như màng loa, khuếch đại âm lượng rất mạnh. Không có nó, đàn piano gần như im lặng.
Bộ giảm âm — ngân & lặng
Khi bạn nhả phím, một miếng đệm nỉ (bộ giảm âm) rơi lại lên dây, chặn rung động và kết thúc nốt nhạc. Nhấn bàn đạp ngân sẽ nâng tất cả bộ giảm âm, để các nốt vang tự do và chồng lên nhau — làm âm nhạc thêm vang.
Bàn đạp ngân là một trong những công cụ biểu cảm nhất của nghệ sĩ piano.
Lên dây
- Cao độ chuẩn
- 440 Hz
- A4 — chuẩn quốc tế A440
- Số lần lên dây tối thiểu
- 2×
- Nhiều hơn với đàn mới hoặc dùng nhiều
- Số lần lên dây năm đầu
- 3–4×
- Đàn mới giãn dây đáng kể
Hệ bình quân: cả 12 quãng nửa cung được điều chỉnh đều nhau để đàn nghe đúng ở mọi giọng. Thợ lên dây chuyên nghiệp dùng cờ lê lên dây và lắng nghe "tiếng phách" (hiện tượng giao thoa) để đặt chính xác lực căng của từng dây.
Biểu diễn & phòng thu: đàn hòa nhạc được lên dây trước mỗi buổi diễn; đàn phòng thu có thể được lên dây vài lần mỗi tuần. Lên dây đúng cách cần thợ có chuyên môn — người không chuyên dễ làm gãy chốt hoặc khiến đàn tệ hơn trước.
Chăm sóc & bảo dưỡng
Môi trường ổn định
Nhắm tới ~20°C và độ ẩm tương đối 40–45%. Tránh đặt gần cửa sổ, cửa gió hoặc lò sưởi — dao động đột ngột làm cong vênh bảng cộng hưởng và bảng chốt.
Vị trí đặt đàn
Tránh ánh nắng trực tiếp và gió lùa. Chọn bức tường trong nhà, trên sàn phẳng. Ánh nắng làm phai lớp sơn và làm khô gỗ theo thời gian.
Vệ sinh phím
Dùng khăn mềm, không xơ — làm ẩm nhẹ nếu cần. Đừng để nước thấm vào giữa các phím. Không dùng dung môi hay dầu trên bề mặt phím.
Chăm sóc thùng đàn
Lau bụi bằng khăn microfiber khô. Không dùng xi đánh bóng hay sáp — lớp tích tụ làm hỏng lớp sơn. Đóng nắp khi không chơi để tránh bụi.
Đồ vật
Đừng bao giờ đặt đồ uống, cây cảnh hay đồ nặng lên đàn. Chất lỏng đổ ra làm nứt lớp sơn; sức nặng gây tiếng rung lạ và có thể làm hỏng bộ phận bên trong.
Bảo dưỡng chuyên nghiệp
Lên dây ít nhất hai lần mỗi năm. Thợ kỹ thuật nên kiểm tra việc căn chỉnh bộ máy và âm sắc vài năm một lần để giữ độ nhạy phím và âm sắc ổn định.
Sự thật thú vị
Tên gọi: "Pianoforte"
Âm vực rộng nhất trong các nhạc cụ
88 phím — và điểm giữa bất ngờ
Hơn 12.000 bộ phận
Nhạc cụ dây VÀ bộ gõ
Những nhà soạn nhạc vĩ đại nhất là nghệ sĩ piano
Những kỷ lục về đàn piano
Biểu tượng địa vị thời Victoria
Điều cần nhớ
Điều cần nhớ
Đàn piano cơ là một kỳ quan của kỹ thuật và nghệ thuật. Hơn 10.000 bộ phận chuyển động phản hồi tức thì với lực chạm của người chơi, tạo nên mọi thứ từ những đoạn nhạc khẽ như thì thầm đến những hợp âm vang như sấm. Với việc lên dây và chăm sóc định kỳ — cùng một chút năng khiếu — một cây đàn piano cơ có thể mang lại niềm vui âm nhạc suốt nhiều thập kỷ.