Pianino akustyczne reaguje bezpośrednio na dotyk: klawisze → młotki → struny → płyta rezonansowa.
Z 88 klawiszami obejmującymi ponad 7¼ oktawy pianino akustyczne wytwarza dźwięk wyłącznie dzięki mechanice – bez elektroniki i bez wzmacniania. Ponieważ jego dźwięk pochodzi z prawdziwych strun i drewna, trzeba je stroić i pielęgnować jak każdy szlachetny instrument mechaniczny.
Wynalazek i początki
Bartolomeo Cristofori (1655–1731)
Budowniczy klawesynów · Florencja, Włochy · ok. 1700
Cristofori budował klawesyny i opracował pierwszy niezawodny mechanizm młoteczkowy. Swój nowy instrument nazwał „gravicembalo col piano e forte”, czyli dosłownie klawesyn o cichym i głośnym brzmieniu. Nazwę skrócono do „pianoforte”, a potem po prostu do „piano”.
Projekt Cristoforiego był rewolucyjny: po raz pierwszy grający na instrumencie klawiszowym mógł sterować głośnością samym dotykiem. Trzy jego oryginalne instrumenty (z około 1720 roku) przetrwały do dziś w zbiorach muzealnych.
Rozwój na przestrzeni wieków
XVIII w.
Pierwsze instrumenty – Florencja, Włochy
Cristofori buduje pierwsze instrumenty. Przypominały klawesyny, ale zamiast szarpanych strun miały młotki, co po raz pierwszy w historii instrumentów klawiszowych dało grającym kontrolę nad dynamiką.
XIX w.
Podbój Europy
Instrumenty trafiają do Niemiec, Austrii i Francji. Mozart i Haydn sięgnęli po nie pod koniec XVIII wieku. Wczesne instrumenty miały lekkie drewniane ramy i około 5 oktaw – znacznie mniejszą skalę niż dzisiejsze.
1826
Pianino pionowe – Robert Wornum, Londyn
Angielski wynalazca Robert Wornum patentuje mechanikę pianina pionowego. Pionowe ustawienie strun oszczędzało miejsce i wprowadziło instrumenty do domów klasy średniej. Fortepiany pozostały instrumentami koncertowymi.
Koniec XIX w.
Epoka przemysłowa – żeliwo i stal
Żeliwne ramy i stalowe struny pozwoliły na łączny naciąg ok. 20 ton, dzięki czemu instrumenty stały się głośniejsze i bogatsze w brzmieniu. Masowa produkcja wprowadziła pianina do salonów jako symbol statusu. Skala urosła do ponad 7½ oktawy.
Dziś
Nowoczesne pianino – w pełnej formie
Około 1900 roku nowoczesne pianino przybrało znaną nam formę: 88 klawiszy, trzy struny na dźwięk w górnym rejestrze, żeliwna rama, filcowe młotki i pedały. Ta forma pozostaje w zasadzie niezmieniona od ponad stu lat. Fortepian koncertowy Steinway Model D waży ok. 990 kg.
Jak pianino wytwarza dźwięk
Klawisze i młotki – spust
Każdy klawisz to dźwignia. Naciśnięcie go sprawia, że obity filcem drewniany młotek unosi się i uderza w jedną lub kilka strun. Mechanizm repetycyjny Cristoforiego sprawia, że młotek natychmiast po uderzeniu opada, więc struna drga swobodnie.
Mocniejsze uderzenie = szybszy młotek = głośniejszy dźwięk. Właśnie to oznacza „pianoforte”.
Struny – źródło drgań
Stalowe struny po uderzeniu drgają z określoną wysokością dźwięku. W środkowym i górnym rejestrze każdy dźwięk ma trzy struny nastrojone unisono – ten „chór” daje pełniejszy, bogatszy ton. Basy mają jedną lub dwie grubsze struny owinięte miedzią.
- Bas
- 1–2 struny owijane
- Tenor
- 2 struny gładkie
- Dyskant
- 3 struny gładkie
Płyta rezonansowa – naturalny wzmacniacz
Same struny są prawie niesłyszalne. Przekazują drgania przez drewniany mostek do płyty rezonansowej, czyli dużej, cienkiej płyty ze świerku pod strunami. Płyta drga jak membrana głośnika i znacznie wzmacnia dźwięk. Bez niej pianino byłoby prawie nieme.
Tłumiki – wybrzmienie i cisza
Gdy puszczasz klawisz, filcowa podkładka (tłumik) opada na strunę, zatrzymuje jej drgania i kończy dźwięk. Naciśnięcie pedału prawego unosi wszystkie tłumiki, więc dźwięki swobodnie brzmią i nakładają się, wzbogacając rezonans muzyki.
Prawy pedał to jedno z najbardziej ekspresyjnych narzędzi pianisty.
Strojenie
- Standardowy strój
- 440 Hz
- A4 – międzynarodowe A440
- Minimum strojeń
- 2×
- Więcej przy nowych instrumentach lub intensywnej grze
- Strojenia w pierwszym roku
- 3–4×
- Struny nowych pianin mocno się rozciągają
Strój równomiernie temperowany: wszystkie 12 półtonów jest wyrównanych, więc pianino brzmi poprawnie w każdej tonacji. Zawodowy stroiciel używa klucza strojowego i wsłuchuje się w „dudnienia” (interferencje), aby precyzyjnie ustawić naciąg każdej struny.
Koncerty i studia: fortepiany koncertowe stroi się przed każdym występem, a instrumenty studyjne nawet kilka razy w tygodniu. Prawidłowe strojenie wymaga wykwalifikowanego technika – amatorzy ryzykują uszkodzenie kołków albo pozostawienie instrumentu w gorszym stanie niż przedtem.
Pielęgnacja
Stabilne warunki
Celuj w ok. 20°C i 40–45% wilgotności względnej. Nie stawiaj instrumentu przy oknach, kratkach wentylacyjnych ani kominkach – nagłe wahania wypaczają płytę rezonansową i blok strojowy.
Ustawienie
Trzymaj z dala od bezpośredniego słońca i przeciągów. Wybierz ścianę wewnętrzną i równą podłogę. Słońce z czasem odbarwia wykończenie i przesusza drewno.
Czyszczenie klawiszy
Używaj miękkiej, niepylącej ściereczki – w razie potrzeby lekko zwilżonej. Nigdy nie dopuść, by wilgoć dostała się między klawisze. Żadnych rozpuszczalników ani olejów na powierzchni klawiszy.
Pielęgnacja obudowy
Odkurzaj suchą ściereczką z mikrofibry. Bez pasty do mebli i wosku – ich warstwa niszczy wykończenie. Zamykaj klapę, gdy nie grasz, aby kurz nie dostawał się do środka.
Przedmioty
Nigdy nie stawiaj na pianinie napojów, roślin ani ciężkich przedmiotów. Rozlane płyny niszczą wykończenie, a nadmierny ciężar powoduje brzęczenie i może uszkodzić części wewnątrz.
Profesjonalny serwis
Strój co najmniej dwa razy w roku. Co kilka lat technik powinien sprawdzić regulację mechaniki i intonację, aby gra i brzmienie pozostały równe.
Ciekawostki
Nazwa: „pianoforte”
Największa skala ze wszystkich instrumentów
88 klawiszy – i zaskakujący środek
Ponad 12 000 części
Instrument strunowy I perkusyjny
Najwięksi kompozytorzy byli pianistami
Rekordowe ciekawostki
Wiktoriański symbol statusu
Podsumowanie
Podsumowanie
Pianino akustyczne to cud inżynierii i sztuki. Ponad 10 000 ruchomych części natychmiast reaguje na dotyk, pozwalając zagrać wszystko – od szeptu po grzmiące akordy. Regularnie strojone i pielęgnowane – z odrobiną talentu – pianino akustyczne może dawać radość z muzyki przez dziesięciolecia.
Blog
Jak działa pianino: od klawisza do dźwięku
Mechanizm, młotki, tłumiki, struny, płyta rezonansowa, rama żeliwna i pedały: co robi każda część pianina, na ośmiu rysunkach technicznych.