Zo stem je een piano

Zelf je piano stemmen is het zinvolst als hij sinds de laatste professionele stembeurt een beetje is afgeweken, zijn stemming goed vasthoudt en je bereid bent rustig aan te doen. Begin met meten: een pianocheck vertelt je in ongeveer 2 minuten hoe ver hij van de toonhoogte af zit en of bas en discant uit elkaar zijn gedreven.

• Binnen zo'n 15 cent van de toonhoogte: een gewone stembeurt, zoals deze gids beschrijft.
• Gemiddeld meer dan zo'n 15 cent te laag: eerst een opstemming, daarna een fijnstemming. Een hele piano optrekken zet tientallen kilo's extra op elke snaar; oude snaren kunnen breken.
• Pennen die te makkelijk draaien, verspringen of niet blijven staan: stop. Losse pennen zijn werk voor een technicus.
• Een zeldzame, waardevolle of antieke piano: laat die aan een vakman over.

Een piano heeft 88 toetsen maar ongeveer 220 snaren. In de bas heeft elke toon een of twee dikke omwonden snaren; vanaf de tenor heeft elke toon drie snaren die op dezelfde toonhoogte gestemd zijn, een unisono of koor. Elke snaar loopt van een aanhangstift onderaan, over de kam, naar een stempen die strak in een gelaagd houten blok zit, het stemblok. De wrijving tussen pen en blok houdt de stemming vast.

Omdat pianosnaren stijf zijn, liggen de boventonen van elke snaar iets hoger dan hele veelvouden van de grondtoon. Om octaven zuiver te laten klinken, strekken stemmers de stemming: de discant gaat steeds hoger en de bas lager dan de theoretische gelijkzwevende stemming. Hoeveel hangt af van de piano, en daarom wint een stemapparaat dat jouw piano meet het van een vaste tabel.

• Stem in een stille kamer, met de piano op zijn normale temperatuur en luchtvochtigheid. Stem niet direct na een verhuizing, of op de dag dat de verwarming of airco verandert.
• Open de piano. Bij een buffetpiano til je de klep op en haal je het bovenste voorpaneel weg (dat hangt meestal aan twee klemmen of zit vast met twee draaiknoppen). Bij een vleugel schuif je de lessenaar eruit.
• Kijk naar gebroken snaren, roest op de snaren of pennen, en toetsen die blijven hangen. Los dat op of noteer het voordat je begint.
• Leg de viltstrook door het middengedeelte, van ongeveer F3 tot F4, zodat alleen de middelste snaar van elk drievoudig koor klinkt.

Het meeste vakmanschap zit in de hand aan de stemhamer. Een pen draait niet zomaar: de bovenkant tordeert voordat het deel in het blok beweegt, en als je hem getordeerd laat, veert hij binnen een paar dagen terug. De pen zetten betekent hem zonder torsie achterlaten.

• Zoek de juiste pen: speel de toets, kijk welke hamer beweegt en volg die snaar met de zaklamp naar zijn pen. Tokkel of demp hem om het zeker te weten.
• Houd de stemhamer bij een buffetpiano bijna verticaal (omhoog, rond 12 à 1 uur), of bij een vleugel ongeveer richting de staart. Houd hem in lijn met de pen, zodat je hem draait in plaats van verbuigt.
• Maak heel kleine bewegingen. Een paar graden draaien verandert de toonhoogte flink; begin met tikjes en luister.
• Trek de toonhoogte iets boven het doel en laat hem dan terugzakken naar het doel. Eindigen met een zachte neerwaartse beweging laat de pen gezet en de snaar stabiel achter.
• Sla de toets na het stemmen een paar keer stevig aan (testslagen). Verschuift de toonhoogte, dan zat de snaar nog niet goed; stem hem opnieuw.

1. 1

   Stem A4

   Stem met de viltstrook op zijn plek de ene klinkende snaar van A4 op zijn doel: 440 Hz, plus de kleine strekking die je stemapparaat voor deze piano aangeeft.

2. 2

   Stem het temperatuuroctaaf

   Stem van elke toon van F3 tot F4 één snaar met het stemapparaat. Stem je op het gehoor, dan leg je hier de temperatuur door de zwevingen van kwarten, kwinten en tertsen te tellen.

3. 3

   Stem de unisono's in het midden

   Trek de viltstrook toon voor toon terug en stem de twee buitenste snaren van elke toon op de middelste snaar die je al gestemd hebt, tot de drie als één klinken, zonder langzaam golven (zwevingen).

4. 4

   Stem de discant, naar boven

   Werk van F4 omhoog naar de hoogste toon. Demp de buitenste snaren met een wig, stem de middelste snaar op het doel van het stemapparaat en stem daarna het koor. Controleer elke nieuwe toon als octaaf tegen die eronder: hij moet zuiver klinken, zonder zwevingen.

5. 5

   Stem de bas, naar beneden

   Werk op dezelfde manier van F3 omlaag naar de laagste toon. In de lage bas vraagt het stemapparaat om tonen die iets lager liggen dan de gelijkzwevende stemming; vertrouw op de strekking en controleer octaven en dubbele octaven op het gehoor.

6. 6

   Controleer de hele piano

   Speel octaven over het hele klavier, daarna akkoorden en toonladders. Stem elk koor dat zweeft en elke toon die eruit springt opnieuw. Geef elke toon een paar testslagen.

Is een piano flink onder de toonhoogte gezakt, dan houdt het niet om hem rechtstreeks naar het doel te stemmen: terwijl je de latere snaren optrekt, buigt de extra belasting de zangbodem en trekt die de eerdere snaren weer omlaag. Technici doen in plaats daarvan een opstemming, een snelle eerste ronde die elke toon bewust iets boven zijn doel stemt (overtrekken), zodat de hele piano dicht bij de toonhoogte uitkomt, gevolgd door een gewone fijnstemming.

De Tune In Time-app heeft een opstemmodus die op basis van je pianocheck voor elke toets berekent hoeveel je moet overtrekken. Bij een oude piano, of een die meer dan zo'n 30 cent te laag zit, vraag je een technicus: juist snaren die al jaren niet bewogen hebben, breken.

• Aan de verkeerde pen draaien. Controleer altijd de snaar voordat je draait, vooral op de overgangen tussen de secties.
• Grote bewegingen. Op gevoel in grote stappen draaien is precies hoe snaren breken.
• De pen niet zetten. Is de stemming na een paar dagen weg, dan zijn de pennen getordeerd achtergelaten.
• Maar één snaar per toon stemmen. Valse unisono's klinken erger dan een hele piano die iets te laag zit.
• Een gitaar- of chromatisch stemapparaat zonder strekking gebruiken. De piano klinkt dan vals in de octaven, ook al geeft elke toon groen aan.
• Stemmen in een lawaaiige kamer, of met de koelkast of airco die vlakbij zoemt.

Stop en bel een vakman als een pen bijna zonder weerstand draait of zijn toonhoogte niet vasthoudt, als er een snaar breekt, als je scheuren ziet in het stemblok of de zangbodem, als de piano een grote opstemming nodig heeft, of als het probleem in het mechaniek zit (toetsen die blijven hangen, slecht repeteren of ongelijk spelen). Stemmen lost geen regulatie- of intonatieproblemen op, en een technicus ziet problemen vaak al voordat ze duur worden.